عمرو ظاهر نگردد ، پس عمرو در حقيقت حيوانى به شكل انسان است . » امّا متن دوم : با توجه به آيهء : يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ « 1 » ، مىگويد : بين انسان حيوانى و انسان كامل جانشين خدا فرق گذاشتيم . اين كمال پرورش عنصرى و طبيعى انسان است . آن‌گاه مىفرمايد : فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ « 2 » . « اگر در صورت كمال بخواهد ، تو را جانشين خود در جهان قرار مىدهد و يا اگر در صورت حيوان ، از جملهء حيوانات محسوب مىشوى ، كه اين به واسطهء فصل مقوّم ذاتت مىباشد كه تنها براى كسى كه سخن مىگويد ، نام انسان إطلاق مىشود . » بار ديگر به ابو حيّان توحيدى بازمىگرديم كه در آخرين پرسش در مقابسات كه پرسيده شد ، انسان چيست ؟ گفته است : « به سرشت شخص است و به روح ، ذات و به نفس ، جوهر و به عقل ، إله ( يعنى عقلش از نور خداوند است ) و به كثرت ، واحد و به حس ، فانى و به نفس ، باقى و به انتقال ، مرده و به كمال ، زنده و به نياز ، ناقص و به طلب ، تمام و در ظاهر ، كوچك و در باطن ، بزرگ ، اصل و مغز جهان ، و در او از هر چيز ، چيزى است . و به هر چيزى بستگى دارد ، نسب درستى دارد و به كسى نسبت دارد كه وى را از عدم آورد ، و سببى قوى دارد به واسطهء كسى كه وى را از امتها بازخواهد گرداند . اخبار او فراوان ، اسرار وى شگفت است ؛ و هر كس او را شناخت ، در حقيقت سلاله و اصل عالم را شناخت . جوهر وى حاوى شباهتى از هر چيزى است كه مىشناسد و مىبيند . مثالى است براى هر غايب ، بيانى است براى هر شاهد ، منزلت شگفتى دارد ، برهانى ارجمند و خبر و عيان شگفت . » اين متن از غنىترين ، قوىترين و جذّاب‌ترين متنها در تعريف انسان و شرح ماهيّت و تبيين احوال اوست . همه‌اش زيبا و نفخه‌هايى برگرفته از بركات آيات قرآن است ؛ هر عبارت تقريبا به آيه يا آياتى اشاره دارد و در لابه‌لاى آن سخنانى از حكيمان و اشاره‌هايى درخشان از عارفان پنهان است ، و مشتمل بر آراى فيلسوفانى است كه ابو حيّان نزدشان فلسفه فراگرفت و

--> ( 1 ) - انفطار ( 82 ) آيات 6 و 7 : اى انسان ! چه چيز تو را در بارهء پروردگار بزرگوارت مغرور ساخته است ؟ همان كس كه تو را آفريد و [ اندام ] تو را درست كرد و [ آن‌گاه ] تو را سامان بخشيد . ( 2 ) - همان ، آيهء 8 : و به هر صورتى كه خواست ، تو را تركيب كرد .